Galleries more

Videos more

Audio more

Dictionary more

LALIT Open Symposium – Rada Kistnasamy on Housing (in Kreol)

09.08.2018

Drwa Lozman dan Kad 50 an depi Lindepandans: Dekolonizasyon?


 Konsta


50 an depi Iindepandans, ki sitiasyon lozman sosyal zordi? Eski finn ena progre konserman lozman pu lamas dimunn?


Zordi, nu truve ki nu pe fer fas enn kriz lozman byin grav. Sa bann dernye semenn nu finn truv ena refizye Berguita, san lakaz depi Zanvye 2018, ankor pe atann enn lakaz, par exanp.


Anmmetan nu finn ena sa gran mobilizasyon ek manifestasyon abitan site EDC ki pe tuzur bizin viv dan lakaz danzere, lakaz ki ti konstrir lepok kolonyal ar asbestos, ubyin lamyant.


Guvernman ek lorganizasyon patronal kuma MCB Focus vinn sit sif statistik erone pu dir ki swadizan “9 lor 10 dimunn proprieter so lakaz”. Me an realite, ena buku famiy ki pe viv dan sere, dan insekirite, suvan dan seki dimunn finn kumans apel “lakaz zeritye”. Li enn sitiasyon ki kapav byin explosif kote sosyal. Sak fwa ena enn krim dan lafamiy, kan u lir lartik dan lagazet, u al truve ki ena enn lager lor later ki finn ronz famiy la depi lontan.


Lalis dimunn ki pe atann enn lakaz lane apre lane pe ogmante.


Dapre ansyin Minis Lozman, Showkutally Soodhun, an 2015 ti ena 39,000 demand pu lakaz. Ladan ena plis ki 25,000 ki ti pe tus mwins ki Rs10,000 par mwa. Me direkter NHDC, Gilles L’Entete, dan program Radyo Plus samdi le 21 Ziyet 2018 finn dir ki anfet 2015 ti ena 30,000. Pa kone ki finn ariv sa lot 9,000 ki M. Soodhun ti kone existe. Asterla swadizan ena zis 20,000 dimunn ki bizin enn lakaz. Kisannla pe koz vre?


Guvernman MSM-ML ti anons 10,000 nuvo lakaz pu konstrir pandan sa manda la. Me asterla res enn tigit plis ki enn an avan lafin so manda e dapre repons Parlmanter 15 Me 2018, finn ranz 1,679 ek pe anons ankor 2,588 ziska lafin 2019. Alafin Guvernman MSM-ML pu terminn so manda avek mwins ki lamwatye lakaz ki li finn promet. E pa kone komye ladan ti deza kumans konstrir avan li vinn opuvwar. So statistik pa kler ditu.


Dan bidze 2018-19 finn anonse ki Leta pe demar prosedir pu konstriksyon 6,680 nuvo lakaz. Nu pa kone kan sa sif la pu anfet vinn lakaz. Antretan lalis ki dimunn bizin enn lakaz pe ogmante, retar dan konstriksyon lakaz pe ogmante. Kuma nu finn ariv enn sitiasyon kaotik zordi konsernan lozman sosyal?


 Dan Listwar


Nu kapav get lozman par rapor a 4 diferan evennman dan listwar:


- apre abolisyon sistem esklavaz.


- apre siklonn 1960, Carol ek Alix.


- lane 1992-93 avek fermtir CHA ek formasyon NHDC.


- Fermtir dankan, avek VRS ek Blueprint


Sa 4 moman dan listwar finn mank bann turnir lor manyer Leta Kolonyal ek Leta Post-Lindepandans finn apros kestyon lozman. Li osi montre osi sa prosesis manyer ki leta (ek patron) pe lav zot lame ar lozman, e sa form parti zot demantelman welfer steyt kan Guvernman apre Lindepandans kumans swiv dikta FMI/Labank Mondyal e kup sibvansyon lor servis esansyel.


 Lesklavaz ek Langazman


Si nu get lozman pandan lepok sistem esklavaz e pandan sistem travayer angaze, nu truve ki dimunn finn viv ek travay dan bann kondisyon explwatasyon atros me, etonaman, travayer ti ena omwin enn kabann ubyin dan tablisman ti ena omwin lakaz dankan pu esklav e plitar pu travayer angaze.


Apre abolisyon sa kad legal pu travay apel “esklavaz”, ariv 1867, Guvernman kolonyal finn egzize ki dan kontra travay pu angaze ek pu esklav libere, patron ena obligasyon pu furni lakaz travayer tablisman. Mo site “Every person employing labourers upon a country estate, shall provide them with sufficient and wholesome lodging. “ (Sec 353 - Contracts of service.)


 Lekonomi Moris ti domine net par monokiltir kann, e patron disik finn bizin amenaz lakaz dankan dan tablisman pu laburer ek artizan. Mem travayer lepor ki ti anbark disik ti ena enn dankan. Ti ena lakaz dankan avek minimen neseser. Zot ti lor propriete, e zot ti pu travayer ek so famiy. Ena lakaz ti ar poto dibwa, lapay kann, ek kaka vas, konstrir an ranze ansam pu laburer; ena ki ti an ros enn-enn pu artizan. Ti ena enn trwazyem kalite lakaz pu anplwaye, lakaz ki tablisman ti pe furni administrater ek kolom, ki ti byin amenaze dan gran lakur.


Pandan lepok ladministrasyon Kolonyal, ariv an 1955, bann premye site finn konstrir par Minispalite Port Louis, Beau Bassin-Rose Hill, Quatre Bornes ek Curepipe. Sa ti parmi bann premye lakaz ki Leta Kolonyal donn sibsid Minispalite pu ranze. Lakaz site minisipalite ti pu sirtu travayer minisipal ek lezot abitan lavil. Ti osi ena enn-de site pu solda Morisyin ki sorti lager, ek enn pu zot madam vev dan Ste Croix.


An 1960, siklonn Carol ek Alix finn fer buku destriksyon lakaz dan Moris. Tu lakaz frel-frel ti kraze net. Ti ena enn sityasyon extrem lirzans dan Moris, plis ki 40% totalite lakaz finn detrir. Dimunn pa ti ena plas pu reste ditu. Pu premye fwa ladministrasyon kolonyal finn dan obligasyon demar proze konstriksyon par milye lakaz site atraver Moris. Ti ena nesesite pu ranz lakaz vit ek bonmarse. Se dan sa kontex la ki ti form Central Housing Authority an 1960. So misyon prinsipal ti pu ranz e livre lakaz site pu relozman viktim siklonn. Plis ki 14,000 lakaz finn ranze e ti pe livre lor baz enn lokasyon mansyel minimum. Alor, li posib pu Leta konstrir buku lakaz byin vit, anplas kot manti enn ta lor komye lakaz zot pe ranze, kuma tu Minis inn fer depi 1992 kan CHA ferme.


Enn gran parti a lepok ti lakaz Longtil ki finn gard nom konpayni Angle ki finn invant sa kalite lakaz. Li ti enn lakaz solid, prefab, vit pu monte ek bonmarse. Ti ena site avek lakaz Longtil, osi byin ki lakaz individyel Longtil lor terin prive. Buku la ziska zordi. Dimunn ki ti dan problem pa ti bizin al rod enn gro som larzan pu fer depo. Ti ena zis enn depo minim ek enn lokasyon mansyel, li osi, minim. Madam vev, selibater ti pey mwins pu enn lakaz pli tipti.


Bizin azute ki mem lepok finn ranz e livre plis ki 3,000 lakaz avek pano asbestos, setadir lamyant, parmi lezot lakaz ki apel “Site EDC”. Zordi, apre plis ki 50 an sa bann lakaz lamyant la finn fer zot letan e pe dezenere. Sak zur zot vinn pli danzere. Sa li enn leritaz kolonyal ki la ziska zordi, ki reprezant enn danze pu lasante dimunn.


 An 1975, apre siklonn Gervaise, finn ena buku lakaz ki finn detrir. Guvernman finn oblize demar proze konstriksyon par milye lakaz ki finn ranze par CHA, MHC ek SILWF. Sa vedir Leta post-kolonyal finn swiv mem sistem ki Leta Kolonyal Britanik ti’nn devlope apartir 1960.


Shift dan politik lozman guvernman


CHA ti ena kapasite mont lakaz an gran nomb. Li ti enn kad extra-ordiner pu furni lozman sosyal. Me, anmemtan, li finn osi sufer buku depi birokrasi lepok PTr-PMSD. Finn ena nominasyon politik par milye, e sa finn antrenn tu kalite maladministrasyon. Ti ena buku kritik kont zesyon CHA.


Me, olye ki re-organiz CHA, oly ki demokratiz li, fer li vinn pli efisyan, FMI-BM kumans met presyon lor Guvernman pu kup sibvansyon a CHA.


 Alor, apartir 1980, Guvernman kumans diminye sibvansyon a CHA, anpes CHA ranz nuvo lakaz, anpes CHA moderniz so lekipman, mem antrepran so travay rutinn pu menntenenns.


 An 1992, apre plis presyon FMI-BM ankor, Guvernman fer enn shift total dan so politik ekonomik ver enn politik ekonomik iltra-liberalist. Guvernman lans propagann ki “tu dimunn Moris ena lakaz asterla”, e sa mem Guvernman MSM-MMM desid pu dimann Mauritius Audit Bureau fer enn rapor lor zesyon CHA. Sa Rapor la rekomann so fermtir.


 An 1993 Jayen Cutarree kom Minis Lozman swiv rekomandasyon MAB, ferm CHA.


 Depi lerla, nepli ena enn institisyon pu ranz lakaz pu dimunn klas travayer, mem anka dirzans, nepli ena lemwayin pu fer menntenenns lakaz existan. Tu sa servis la finn met dan lame kontrakter prive ki opere lor baz profi.


 Anmemtan an 1992 Guvernman lans National Housing Development Corporation, ki enn konpayni prive. So misyon li plis kuma misyon enn biznes prive. Li alwe kontra ranz lakaz, e li vann lakaz lor baz profi.


 Sa lepok la, Muvman Lakaz avek lezot lorganizasyon kuma Lalit, Muvman Liberasyon Fam, sindika ex-travayer CHA, finn amenn enn kanpayn kont pri exorbitant lakaz NDHC ti pe livre. Slogan ti “Lakaz Cuttarree tro ser”. Nu finn ansam amenn kanpayn pu ranz core houses, plizumwin kuma model ki pe ranze zordi.


 Pu lakaz NHDC, kapasite enn “kliyan NHDC” pu peye ki determinn si enn dimunn pu gayn enn lakaz NHDC u non. Lakaz inn vinn enn marsandiz, nepli enn drwa imin.


 E sa amenn nu ziska 4yem evennman: kan patron tablisman rod met deor preske totalite so mindev atraver Blueprint pu artizan ek Voluntary Retirement Scheme pu laburer, sa finn akonpayne par alwe bann ti-morso later ansam ek enn peyman an larzan. Anmemtan, kuma nu finn mansyone, tu sa 22,000 famiy ki ti tuzur res dankan (malgre fermtir gradyel tu dankan depi bann lane 1970), zot osi, gayn enn ti-but later pu konstrir lakaz. Zot osi, patron ek Leta lav lame ar zot.


Later pu ranz lakaz, pa pu spekilasyon!


Me ena enn lot problem, enn problem kle, ki liye avek problem lozman: kisannla propriyeter later Moris an zeneral. Nu pe koz sa bann 100,000 arpan later su kann, sirtu.


 Apre Lindepandans, pa finn ena okenn reform agrer dan Moris. Ziska zordi, par santenn milye arpan later ankor su kontrol 5-6 grup familyal dan lindistri sikriyer, Medine, Terra, Alteo, Omnicane, ENL. Sa oligarsi dan lindistri sikriyer, zot zeritye prosesis alwe “konsesyon” lepok kolonyal Franse. Later ki ti su kiltir kann ek later sase, zordi avek kriz dan lindistri sikriyer, pe konverti pu vinn espes “imobilye” ubyin “real estate”. Later pe rant dan gro proze Integrated Resort Scheme, Property Development Scheme, Smart City, Shopping Mall. E, sa pe arive avek sanzman tu kalite lalwa pu favoriz patron tablisman. Sa pe arive avek imans sibsid depi Leta.


 An 2007, apre enn diyl Guvernman ek patron, tablisman ti sed 2,000 arpan later ar Leta. 1,000 arpan ladan ti pu proze lozman. Sa diyl la ti enn fason pu tablisman return inpe seki li pe gayne ar profi mirobolan lor Independent Power Producer kot li vann kuran ar CEB, ki vann li ar nu. Me sa 1,000 arpan pa sifi pu reponn problem lakaz, setadir seki neseser pu konstriksyon lozman.


 Olye repran later ar tablisman, Guvernman MSM-ML pe donn tu fasilite pu tablisman rant dan proze imobilye, gran gran vila otur terin golf, otur marina, otur sase, ki vande avek tu kalite milyarder lezot pei.


 Sa kalite devlopman pe ena lefe lor pri later ki finn ogmante dan enn fason exazere. Li vinn kareman inposib pu laplipar famiy Moris aste enn but later pu mont enn lakaz. Sa sitiasyon pa ti kumsa dan bann lane 1970 ek 1980 kot mem enn travayer manyel lopital ti kapav aste later. Nu kapav atann terin ek lakaz famiyal pu divize e pu su-divize pu reponn a sa demand pu lakaz, ki guvernman pa pe futi satisfer. Enn tel sitiasyon pu azute dan kriz sosyal ki deza pe agrave. Nu pe asiz lor enn sitiasyon explosif kote sosyal avek sa degre dezord dan kestyon “lakaz zeritye”. E, avek sak zur ki pase, li anpire. Dan Lafrans, par exanp, Leta kone ki avek “zeritye forse” (forced heirs) kuma ena dan Kod Napoleon laba, kuma isi tuzur parey malgre dekolonizasyon, li pa kapav vann so bann lakaz HLM, setadir lakaz site laba; li tuzur lwe.


 Lalit pu drwa a lozman


Atraver Muvman Lakaz, militan Lalit finn partisip dan mobilizasyon pu regilariz abitan ki ti pran later Crownland inpe partu dan Moris. An partikilye, nu ti organiz famiy dan Camp Chapelon, Rte Militer, Eid Gah, anfet tu later montayn Port Louis, Belle Mare, Camp Yoloff, Plaine Magnien. Sa lalit la ti pran diferan form, depi petisyon ek let, depi lartik ek forum ziska manifestasyon asiz divan Caterpillar ki Guvernman met lor abitan dan Camp Chapelon. Nu ti osi devwal enn plak dan Plaine Magnien pu anonse ki abitan pe pran Crownland. Ti ena manifestasyon dan Rte Militer. Ti ena gran manifestasyon Muvman Lakaz dan Port Louis kont kraz lakaz e kont lakaz NHDC ki ser.


 Dan sa lalit la, nu finn ansam avek sindika CHAEU ek sindika CAWU ki regrup travayer CHA ek travayer lor kontra dan DWC pu mobilize kont lisansiman ek pu dimann ranz lakaz, pa kraz lakaz. Li ti enn lalyans byin stab.


 Militan LALIT ti osi aktiv dan All Workers Conference ki ti reyni delege totalite sindika dan pei ant 1996-lan 2000, sirtu kont politik FMI/Labank Mondyal ek WTO ki ti pe met presyon lor Guvernman pu kup depans lor bann servis, kuma lor lozman.


 Zordi apre 50 an Lindepandans nu ena, parmi tu problem lozman, enn leritaz kote lozman ki ladministrasyon kolonyal finn kite ki extreman irzan: se lakaz lamyant eparpinye dan 59 Cite EDC antye Moris.


 LALIT ansam avek abitan diferan site pe mobilize pu ki Guvernman fer seki li finn deza angaz li pu fer, setadir anlev tu sa lakaz danzere la, ranplas zot ar lakaz an-dir. Me Guvernman paret pena ase volonte politik pu azir pu regle sa sitiasyon grav.


 Nu finn osi organiz aksyon pu dimann guvernman ranplas bann lakaz CHA an beton dan Site Richelieu ki ti konstir ek vann ar dimunn me san ki ena kolonnn ki ti ti livre an 1982. Sa bann lakaz san kolonn la, zot twa pe grene, miray pe sede, laport-lafnet pe fose, dilo pe rantre kuma dan enn panye kan ena lapli. Apre mobilizasyon Komite Konzwin LALIT ek Abitan, asterla ki NHDC dir ki li pu intervenir, san donn enn taymtebul kan. Paret ankor enn fwa pe kuyonn dimunn.


 LALIT pe kontiyn mobilizasyon atraver sa nuvo form lorganizasyon dan bann “Komite Konzwin Rezyonal LALIT dan enn landrwa avek Abitan Site” dan tu rezyon dan Moris.


 Nu dernye aksyon ti enn gran manifestasyon le 6 Ziyet dan Port Louis. Plis ki 500 dimunn ti desann Port Louis pu manifeste kont lakaz danzere ki Guvernman Kolonyal ek Guvernman apre Lindepandans finn livre, lerla an-konesans zot danze, vann li ar lokater.


 Nu mobilizasyon pu kontinye kont lakaz danzere e pu ki Guvernman ramas sa gran retar lor konstriksyon lakaz e mont lakaz dan enn pri ki dimunn kapav peye. E nu lalit pu osi kontiyne pu aret sa prosesis bayant later pei ar milyarder deor, betonn li.


 Rada Kistnasamy


29 Ziyet 2018.