Galleries more

Videos more

Audio more

Dictionary more

Leritaz depi lalit fam dan Moris depi avan muvman #metoo

07.02.2018

Below is the Kreol version of the article published today 7 February, 2018 in L’Express. It has been sent to our site by the Muvman Liberasyon Fam, which is popularizing its pair of articles on the uprising againt sex abuse. The other article is on our website news section posted 30 January, 2018 under the title “Support for World Movement against Sex Abuse from MLF.”


 Enn kudey lor Listwar Resan Fam pe Opoz Abi Sexyel dan Moris


Kan dimunn tann lor sa rebelyon mondyal fam kont abi sexyel par zom avek puvwar dan diferan yerarsi patriarkal – abi ki ankor tuzur pe persiste dan sosyete zordi – zot kapav panse ki kan Muvman Liberasyon Fam ubyin  #shamethem finn repran sa isyu dan Moris, nu pe nek swiv sa muvman mondyal ki finn deklanse par fam Amerikin dan Hollywood.


 Me, li pa vre.


 Dan sa lartik la, nu pe donn enn-de lexanp kimanyer fam dan Moris depi Lindepandans finn diyl avek abi sexyel. Nu pu kumans avek pli gran muvman kont abi sexyel – kot par milye laburer kann fer lagrev an 1970 – e nu pu terminn avek sinbolism pwisan “Fam Reklam Lanwit”, enn lamars fam aswar depi Port Louis ziska Curepipe ki ti fer le 8 Mars 1983.


 Enn Lagrev pwisan


An 1970 ti ena enn lagrev an rotasyon. Li ti enn protestasyon kont abi sexyel, kont vyol, lor Tablisman Médine. Ti ena enn kolom ki, avek konplisite enn sirdar, ti pe izol enn laburer fam depi so geng travayer, pu ki li kapav vyol li. Abi la ti vyolan, e li ti san relas, enn dominasyon kont fam laburer, me enn par enn. Li ti difisil pu proteste. Travayer fam kapav perdi so plas si li uver so labus. Laont pu byin suvan tom lor li kan skandal swiv. Patron riske met temwin deor osi. Travay ti mizer. Patron ti gard lalis nwar.


 Alepok, sa kalite vyol lor sayt travay ti komin. Li ti komin depi lepok esklavaz, pas par langazman e li ankor kuran zordi zur – dan saybersite, dan labank, dan biro, pa zis dan lizinn ek dan karo.


 An 1970, laburer fam Médine ti pe bwi ar laraz. Zot laraz ti res sekre. Zot sufrans tufe. Li ti kitsoz ki koze dan enn ti lavwa. Ki kalite ripost zot kapav organize pu aret sa?


 Sa kolom la enn zur konplot avek sirdar pu enn zenn, zenn tifi travayer – 12 an li ti ena – vinn so prosenn viktim. Sa ti lepok “chokri-chokra”, travayer zanfan. Alor, li pu vyol enn zanfan. Laburer fam ti konfye zot ar enn zot matlo, enn laburer zom dan ki zot ti ena konfyans, fe Ramesh Khaytoo.


 Moris ti an plin su letadirzans. Malgre sa, travayer reysi organiz enn lagrev. Kimanyer fer sa san perdi u travay? San arete? San ferme? San pas lakur? San instale par patron avek kit fos sarz? Pa fasil. Purtan. Laburer, avek alatet laburer fam ek Ramesh Khaytoo, planifye e reysi met an aksyon enn lagrev an rotasyon. Anex par anex, antye tablisman Médine. Laburer fam zwe enn rol kle. Zot dir ekivalan alepok “me too” (mwa osi).


 Lindi, tu travayer Anex Palmir al angrev. Pena enn ki travay. Tu leres set anex, travay komsi ryenete. Mardi, travayer Palmir repran travay normalman. Anex Yemen rant angrev total. Travayer tu lezot anex, zot travay, ondire normal. Merkredi, travayer Palmir ek Yemen pe travay, tu laburer Anex Lameque absan. Sa ale kumsa.


 Sa muvman la ena enn lefe bizar lor patron. Zot kwar zot pe sibir enn espes “Titalber”. Patron ti pe vinn fu, zot pa ti pe gayn konpran ki pe arive. Kimanyer zot pu reazir? Zot avoy zot espyon pu rod linformasyon, finalman zot ariv konpran ki ena enn predater sexyel parmi manejment ki pe provok sa lagrev anex par anex an rotasyon.


 Patron fu kolom la deor. Lagrev ti enn sikse total. Okenn travayer pa perdi travay. Sa muvman donn travayer fam enn imans konfyans. Pa ti ena okenn sindikalist inplike. Zot finn organize par zot mem. Zis mazinn ki kalite lakorite u “konpreansyon ankomin” ti bizin enan pu planifye, pu met amars, enn tel kalite lagrev!


 Li pa enn sekre ki laburer Médine ti kolonn vertebral, ti dan lavangard, pli gran muvman klas travayer dan listwar Moris, nef banane plitar. Lagrev Ut 1979. Zot lafors ti sorti depi sa lexperyans aksyon fam dan lane 1970.


 Etidyan Tifi dan lavangard Revolt Etidyan


An Me 1975, tifi kolez Bhujohhary, Kolez Eden, QEC, e depi tu kolez dan Moris pran latet revolt etidyan pu dekoloniz ledikasyon. Par milye tifi kolez Form II a Form VI desann dan lari, konfirm zot drwa a liberte muvman san arselman.


 Premye Manifesto Fam Kont Vyol ek Abi Sexyel


An Avril 1977, MLF pibliye premye Manifesto ki inklir proteksyon kont abi sexyel. Seksyon 3 lor “Fam ena Drwa Proteksyon Kont Vyolans”, proteksyon “legal” ek “fizik”. Manifesto MLF fer mansyon “vyol” ek “prostitisyon forse” kuma diferan form vyolans. Pu donn enn lide sa lepok la, Seksyon 5 dir “fam bizin ena liberte al kot li ule, fer seki li anvi, zwenn dimunn ki li anvi.”


 Aksyon “Instal e Denons” Predater an Piblik


Ti ena enn predater sexyel ki ti pe opere dan Port Louis. Li ti pe ofer pu fer zenn fam gayn enn plas travay. Sanse li konn dimunn avek puvwar donn travay. Li ti pe servi riz, anbet tifi pu rant dan so loto, lerla al dan enn plas retire, obliz zot fer sex oral ar li. Enn viktim, ki finn sibir sa kalite abi sexyel la, kan bug la pe kit li, sigzer ki li amenn enn lot fam, vinn zwenn li dan 2 zur pu tulde gayn travay. Ki kalite prezans lespri tifi la ti ena! Li met enn randevu avek bug la. Lerla, tutswit li vinn dan renyon MLF kot nu planifye dezyem parti sa “loperasyon instale”.


 Kumsa ki le 3 Ut 1977, li ek enn lot volonter MLF dibut divan batiman Labank Baroda dan lari Sir William Newton, kuma nu ti planifye. 23 lezot mam MLF, antretan, atann, veye, dan labank, dan magazin Handloom, dan lezot magazin alantur. Kan bug la park so loto, apros nu 2 kamarad, nu tu katapilte depi partu, kumans kriye for-for, denons li. Tutswit lemesan bug finn truv latrap dan ki li finn tonbe, li sot dan so loto, demare, bat ar enn lot loto, sove ale.


 MLF tir enn kominike pu met fam angard kont sa bug predater ki “rul enn Volkswagen nwar F716 e dir ki li pu fer fam gayn travay. Li enn gro bug, ena ledan lor o-milye, met linet fime, e an bush shirt. Fer atansyon! Pa rant dan so loto!” (Le Militant, 9 Ut 1977). Le Mauricien, 5 Ut 1977, ekrir dan enn lartik: “Un jeune homme d’une trentaine d’années, Casanova [sic] malchanceux s’est fait assaillir, vers 13 hres, par une trentaine de filles qui se déclarer avoir été ses ‘victimes’”.


 Fevriye 1978 – Gran Miting Piblik Fam dan Zardin Konpayni


Kan pe al ver Zurne Internasyonal Fam, enn fron komin met dibut par MLF, Solidarite Fam, fer enn miting avek 300 fam dan Zardin Konpayni. Dan sa miting piblik, parmi tem lor lekel orater fam pran laparol, e ki osi dan Sart ki vote, ti ena opozisyon kont abi sexyel e vyolans. Rajiati Chengebroyen ti koz lor sa tem la. Parmi lezot orater, ti ena Fe Zubeida Bahim, Kisna Kistnasamy, Marie Claire Bibi, Shirin Aumeruddy, Lindsey Collen, Fe Denise Nakeed, Marie Claude Malabar, Solange Brunet, Mm Seegoolam. Sa li ti kumansman enn form kontrol sosyal lor predater.


 Revi Kont Vyol ek Vyolans Sexyel


MLF pibliye enn revi Fam Lite lor size vyol ek abi sexyel kot nu met lanfaz lor “agresyon”, e kritik lanfaz arkaik lor swadizan “sexyalite zom” kan ofet vyol li sa puvwar zom macho pu inpoz kontrol lor fam e sa li lekontrer lexpresyon sexyalite. Parey kuma enn kalot lor u latet, li lekontrer, enn kares lor u latet.


 Fam Partisip masivman dan Muvman Lagrev Ut 1979


Muvman Lagrev Zeneral Ut 1979 ti demare dan lindistri sikriyer, kot laburer fam dan karo lor tu tablisman ti zwe enn gran rol. Apre Lagrev, travayer fam desann Port Louis pu sutenir lagrev lafin zot dirizan dan Zardin Konpayni. Sa moman la, ti ena enn fam ki so propriyeter inn met li ek so pake deor, truv limem dan Line Barracks kot stasyon lapolis, me parmi enn laful dimunn ki lapolis pe arete akoz afrontman liye avek lagrev; fam la ena pu danse dan enn ron, andan dan stasyon lapolis Line Barracks, li sant “Sel Solisyon, Revolisyon”; so ti garson 6 an tap lame, sante “Alalila, Mama, alalila, Mama!”. Enn ti grup fam depi Baie du Tombeau, kan ti finn dekret Zardin Konpayni “Zonn Interdi”, nek ena pu aparet dan Lasose, sante for-for “Sel Solisyon, Revolisyon”, e kan Riot kumans prepare pu reazir, manifestasyon fonn, pa truv zot. Lerla, 15 minit apre, manifestasyon reparet sann kut la depi lot direksyon. Ala kuma li ti ete sa lepok la. Li dan sa muvman ki fam fer progre dan diminye arselman sexyel ek arselman dan lari ki ti byin kuran avan sa. Balans defors ti sanze kont zom predater.


 Represyon Vyolan kan Fam Manifeste kont Vyol par Polisye


Fam partu Moris ti byin ankoler kan 2 fam ti vyole par 2 polisye dan stasyon lapolis Ti Rivyer, enn aswar an 1977 kan zot ti al Lapolis pu rod sekur akoz enn lager dan vwazinaz. Kat lane plitar, ka pa ti ankor vinn lakur. Alor enn 14 Zanvye 1981, enn 15 manb MLF zwenn dan Site Richelieu pu prepar manifestasyon kont lapolis divan Stasyon Lapolis. Kitsoz bizar arive. Polisye ansam ar zom an sivil atak nu, kokin nu pankart kuma taper ki travay pu enn diktatir, sa avan mem manifestasyon demare! Zom ti per manifestasyon fam. Mem lapolis ti per manifestasyon fam.


 Muvman demas 1980, fam ankor enn fwa partisipe masivman


Muvman demas, pu fors guvernman ek patron pu respekte Lakor 23 Ut 1979 ki ti met fin a lagrev so lane avan, ti vinn enn imans muvman grasa partisipasyon fam dan manifestasyon otur sa long lagrev lafaim. Sa muvman la, parey kuma Lagrev Ut 1979, kontribye buku pu diminye arselman kont fam dan lari. Sa diminisyon dan arselman lari inn dire pu ankor 20 an, me dan nuvo milener, sa form arselman la inn reparet.


 Fam dan Lagrev Lafin Diego Garcia ek dan manifestasyon Lari


An 1981, fam Chagosyin, anrisi par lexperyans muvman 1979 ek 1980 dan lekel zot lider ti pran par, ansam avek manb fam dan LALIT ek manb MLF, organiz zot prop lagrev lafin ek manifestasyon pandan 3 zur ki kilminn avek lapolis provok konfrontasyon vyolan kont fam, enn  konfrontasyon kot fam ti ranport laviktwar. Pandan sa seri rebelyon, fam Chagosyin finn anseyn tu fam dan kartye mizer dan Port Louis kimanyer diyl avek lapolis. Avan sa, lapolis ti abitye exiz servis sexyel anesanz pu ninport ki demars kot fam oblize adres li ar lapolis. Me, apartir 1981, san okenn lafreyer patriarsi, fam Chagosyin finn transmet nu kimanyer aret sa kalite abi par polisye.


 Lamars Aswar “Fam Reklam Lanwit”


Le 8 Mars 1983, Solidarite Fam avek MLF alatet, organiz enn lamars fam aswar pran depi Zardin Konpayni ziska Sant Fam MLF dan Kirpip. 50 fam, avek kat-sink zanfan, avek flanbo dan lame, partisip dan lamars, pu dir non a arselman sexyel dan lari ek dan plas piblik. (Tit Le Mauricien, 9 Mars 1983 “Des Femmes revendiquent la rue la nuit”). Tut long larut lamars, Labutte, Borstal, Beau Bassin, Rose Hill, fam dibut dan bor lari pu sutenir lamars fam, pu donn nu limonad.


 Alor, kan pe fer progre dan lalit pu emansipasyon fam ek pu nu liberasyon, nu bizin asire ki nu apiy lor aki sa bann lalit ki nu finn rakonte dan sa lartik la, e lor tu lezot lalit dan lepase, avan sa ti-peryod ki sa lartik la kuver, e osi apre li. Se kumsa ki nu pa re-invant laru!


 Muvman Liberasyon Fam


Dat: 6 Fevriye 2018 (Kreol version)