Galleries more

Videos more

Audio more

Dictionary more

LALIT Communiqué for World Creole Language Day: Where are we now? (in Kreol)

28.10.2016

Selebrasyon Zurne Mondyal Langaz Kreol 2016, li enn lokazyon pu gete kot nu langaz maternel, Kreol Morisyin, finn arive zordi. Li enn lokazyon pu nu examinn ki progre nu langaz finn fer, e ki reste ankor pu ki langaz Kreol Morisyin sape depi sa vye represyon par Leta e depas so listwar opresyon kolonyal, pu ki li finalman gayn so ful rekonesans.


 Li vre ki Lang Kreol finn avanse.


 Li vre ki Leta finn kumans donn langaz Kreol enn sertin rekonesans pli avanse, depi lepok Rezim Ramgoolam. Anfet, depi 2012 Kreol Morisyin pe anseyne dan primer. Ena enn Yunit Kreol Morisyin dan MIE kot fer formasyon profeser Kreol Morisyin, kot prepar kerikilem, kot furni tu materyel pedagozik neseser pu lanseynman langaz la kuma enn langaz. Ena liv Gramer Kreol Morisyin, ena enn lortograf ki Leta inn adopte an 2011. Ena diksyoner ki Leta finn aksepte. Ena konkur literer ofisyel. Ena Senn Kreol lor TV.


 Anmemtan ki Leta finn akord enn sertin degre rekonesans ant 2010 ek 2014, ena anfet, kuma enn bakgrawn inportan, enn imans miltiplikasyon tu kalite devlopman pu langaz Kreol andeor Leta. Depi tultan finn ena, e tuzur ena, plis travay pu epannwisman langaz Kreol depi andeor Leta ki depi Leta. Par exanp, ena buku plis liv an Kreol par oter ek buku plis sante par mizisyin, ena piblikasyon regilye kuma Revi Lalit, ena www.lalitmauritius.org, ena plis panfle, trak, lafis an Kreol pibliye par parti politik, sindika, lasosyasyon, lorganizasyon relizye, kartye, koperativ.  Me, sa lartik la, li pe plito evalye rol Leta.


 E pu Zurne Mondyal Langaz Kreol, li enn bon zafer ki pandan enn semenn Leta organiz tu kalite aktivite ofisyel kot Lang Kreol santral: ki li kiltirel, artistik, literer ek edikatif. Ena mem invitasyon ofisyel depi Minister an Kreol. Tusala li byin pozitif.


 Me apre sa, pandan tuleres lane Leta kareman innyor opresyon istorik ki tuzur pez lor langaz Kreol. Sirtu sa nuvo Rezim la.


 Tut long lane, Leta kontiyn oprim langaz Kreol. Kan Zurne Mondyal finn pase, Langaz Kreol sipoze al repran so tipti plas ki Leta finn akord li dan ti-kwin isi-laba. Leta paret viz pu kal langaz Kreol plito ki ede dan so epannwisman. Setadir Leta kontiyn gard Langaz Kreol andeor Parlman. Zot kontiyn gard enn interdiksyon preske total dan tu Minister. Zot kantonn langaz Kreol kuma enn langaz opsyonel dan lekol primer, ondire dan sa kazot rezerve pu langaz ansestral, e anpes li vinn medyom pu size konteni.


 Purtan Langaz Kreol li pa enn tipti lang. Li langaz ki gran, gran mazorite dimunn Moris servi tulezur. Dayer Resansman Ofisyel Guvernman pu 2011 pruv sa. Kifer langaz Kreol pa enn parmi langaz ki depite eli par lepep kapav servi dan Parlman? Pena okenn rezon valab. Sa mankman la fer buku ditor. Kifer tu Minister pa tir zot kominike, notis, lafis, sirkiler, an Kreol, mem si akote lezot langaz? Pena okenn rezon valab. Sa mankman la, li osi, li fer buku ditor. Kifer Rezistrar ankor exzize ki tu minits lasosyasyon bizin ekrir an Angle ubyin Franse, kan tu reynion derule, tu minits re-lir an Kreol? Li absird. Kifer Minister Ledikasyon pa servi langaz maternel zanfan Moris pu anseyn Matematik, Syans, Listwar, Zeografi? Kumsa zanfan pu konpran dan enn fason natirel, pu manye konsep a-lez. Purtan zordi ena enn lortograf ofisyel pu Langaz Kreol. E, seki pli grav, se zordi tu resers internasyonal montre ki li enn lavantaz kan servi langaz maternel pu montre dan lekol, sirtu dan enn kad milti-leng kuma LALIT pe promuvwar. UNESCO depi 1953, e ziska ler, ankor mintenir ki bizin servi lang maternel kuma medyom pu montre. Anplis, an 2009 Rapor Hearing Ledikasyon pu Travayer finn konklir ki li fer ditor kognitif, emosyonel, intelektyel ek kiltirel kan siprim Langaz Kreol dan lekol.


 Kifer Langaz Kreol bizin res kurbe dan sa tipti plas kot Leta pe kantonn li la? Kifer nu bizin satisfe ar sa tipti plas otan sere pu nu prop lang maternel? Kifer tu Guvernman depi Lindepandans finn mintenir, o-detriman langaz maternel, sa plas privilezye pu langaz Angle ek Franse ki zot tuzur finn okipe dan tu linstisyon Leta akoz prezize kolonyal?


 Dan ki lintere enn tel politik langaz? Li klerman pa dan lintere lepep ki tu deba dan Parlman kontiyne dan langaz Angle ubyin Franse. Li mem absird ki Guvernman Lepep finn desid retransmet deba Parlman andirek lor TV dan 2 langaz ki gran mazorite dimunn pa konpran e laplipar dimunn Moris pa vreman metrize, e dan lekel buku depite natirelman pa ditu alez. Eski Guvernman pa ti bizin asire ki popilasyon pe konpran avek presizyon ki pe diskite e deside dan Parlman?


 Dan ki lintere Guvernman MSM-PMSD-ML pe kontiyn obliz zanfan Repiblik aprann size konteni, kuma Matematik, Syans, Listwar, dan enn langaz ki zot pa abitye servi natirelman, e dan ki zot pa alez? Klerman li pa dan lintere zanfan.


 Guvernman Lepep, ziska ler, pa finn pran okenn pozisyon anfaver Langaz Kreol. Ni fer naryin pu lavansman langaz Kreol.


 Guvernman Lepep prefer sumet divan langaz kolonyal. Premye Minis finn mem deklare ki li “kont” ki servi Lang Kreol dan Parlman mem kuma enn opsyon! Depi ki li Minis Ledikasyon, Leela Devi Dookun pa finn mansyonn nanye lor itilizasyon Lang Kreol dan lekol kuma medyom lanseynman. So reform ledikasyon finn innyor rol santral ki langaz maternel zwe dan epannwisman, kreativite, devlopman kapasite refleksyon zanfan. Purtan li bizin byin okuran ki degre ditor, ki degre vyolans, zanfan Moris sibir akoz siprim zot lang maternel dan lekol. Tutswit kuma li ti pran so pos Minis, LPT ti al depoz enn kopi Rapor Hearing 2009 dan so biro. Li pa kapav pled linnyorans pu enn polisi ki pe fer ditor zanfan.


 Enn Guvernman ki vremem pe travay dan lintere lepep ti bizin aret frenn, aret antrav devlopman Langaz Kreol. Okontrer li ti bizin anlev sa restan represyon kolonyal dan Leta. Li ti bizin donn Langaz Kreol plas ki li bizin okipe dan tu linstitisyon Leta. Dabor li ti bizin etann itilizasyon Lang Kreol partu – dan Parlman, dan Minister, par Rezistrar, dan Lekol. Kumsa, nu metriz lezot langaz adisyonel pu kapav ariv sa-mem nivo intelektyel osi ot, ki imin atenn dan so langaz maternel. Guvernman ti bizin ranforsi ankadreman lekip Yunit Kreol MIE, donn kur Lortograf Kreol dan tu Minister, promuvwar tradiksyon an Kreol e depi Kreol.


 Kumsa ki nu pu kontiyn prosesis dekolonizasyon Moris. Kumsa ki nu pu montre respe pu lepep so langaz, pu so dinite ek pu so integrite antan ki imin.


 


Alain Ah Vee


pu LALIT


26 Oktob 2016